Cysylltiadau hanesyddol rhwng Sant Ffransis ac Ynys Môn/
Historical links between St Francis and Ynys Môn (Anglesey)Scroll down for English
Gweler map a: https://www.google.com/maps/@53.269774,-4.1611461,11z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUxNy4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D
Ym 1224, cyrhaeddodd naw brawd Ffransisgaidd, a anfonwyd gan Sant Ffransis ei hun, Brydain.
Credir mai’r Fynachlog Ffransisgaidd gyntaf yng Nghymru oedd yr un a sefydlwyd yn Llanfaes ger Biwmares, Ynys Môn, gan y Tywysog Llywelyn ap Iorwerth ym 1237 er cof am ei wraig, Joan. Gwyddom, ar ôl glanio yn Dover ar gwch bach ym 1224, fod y brodyr wedi symud i’r gogledd o Gaergaint i Rydychen, gan gyrraedd Iwerddon erbyn 1230 a sefydlu tai ar y ffordd. Mae’n ymddangos yn debygol iawn y byddent wedi mynd drwy Wynedd ar y ffordd i Iwerddon, gan fod Llanfaes ar y pryd yn borthladd masnachu amlwg ar Ynys Môn, oedd yn cysylltu gogledd Cymru â Lloegr ac Iwerddon. Os felly, byddai’n rhaid iddynt fod wedi cael caniatâd i deithio gan Llywelyn ap Iorwerth, y tywysog lleol pwerus o Wynedd, ac mae’n debygol mai dyma’r rheswm dros sefydlu mynachlog Ffransisgaidd yn gynnar yn y fan hon.
Madog ap Gwallter – brawd Ffransisgaidd wedi’i leoli ym mynachlog Llanfaes oddeutu 1285 – a ysgrifennodd y gerdd stori’r geni gyntaf sydd wedi goroesi yn Gymraeg…”Mab a’n Rhodded” (sy’n ymddangos yn Llyfr Coch Hergest) ynghyd â cherddi eraill ganddo ef a straeon o’r Mabinogion.
Pedair llinell o’r gerdd, wedi’u gosod yn dynn ar ffurf cynghanedd,
fel y’i gosodwyd yn wreiddiol mewn Cymraeg cynnar yw:
Ych ac acsen Arglwydd presen preseb piau,
A sopen wair yn lle cadair i’n Llyw cadau;
Pali ny myn, nid uriael gwyn ei ginhynnau,
Yn lle syndal yn ynghylch ei wal gwelid carpau.
Ych ac asyn, Arglwydd y byd hwn,
Eu preseb yw ei breseb,
Swp o wellt yn lle cadair
I’n Harglwydd y Lluoedd.
Nid yw’n dymuno sidan,
Na dillad drud;
Yn lle cynfasau sidanaidd o gwmpas ei wely,
Carpiau a welwyd.”
Enwir Madog ap Gwallter ymhlith Beirdd y Tywysogion, neu’r Gogynfeirdd (beirdd cynnar Cymru). Roedd yn frodor o le o’r enw Llanfihangel ac er bod llawer o leoedd gyda’r enw hwn yng Nghymru, os oedd yn rhan o’r gymuned Ffransisgaidd yn Llanfaes, mae’n bosibl iawn ei fod yn dod o’r Llanfihangel sydd wedi’i leoli ychydig filltiroedd i’r gogledd-ddwyrain o Fiwmares…
Mae Mab a’n Rhodded wedi’i osod i gerddoriaeth ar gyfer côr SATB gan y cyfansoddwr o Ynys Môn, Gareth Glyn a gydadau wedi berfformiad agoriadol o waith corawl gan y cyfansoddwyr o Ynys Môn, Gareth Glyn (Mab a’n Rhodded) ac Ellen Davies (Nunc Dimittis), wedi’u pefformio gan Gôr Kana, gyda’r canwr soddgrwth Dr. Anastasia Zaponidou i nodi 800 mlynedd ers marwolaeth Sant Ffransis o Assisi.
Y gwasanaeth yn wedi gael ei recordio ar https://www.youtube.com/channel/UCWTENaNgnVYa5M7cx3sRr1A
. …………………………………………………………………………………………………
Historical links between St Francis and Ynys Môn (Anglesey)
See map at: https://www.google.com/maps/@53.269774,-4.1611461,11z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUxNy4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D
In 1224 nine Franciscan friars, sent by St Francis himself, arrived in Britain.
The first Franciscan Friary in Wales is thought to be the one established at Llanfaes near Beaumaris, Ynys Môn, by Prince Llewelyn ap Iowerth in 1237 in memory of his wife Joan. Later, a few other friaries were established in Wales, including the 20th Century community at Henllys, also in Llanfaes, (now an HPB hotel ).
We know that after landing in Dover in a small boat in 1224, the friars moved north from Canterbury to Oxford, reaching Ireland by 1230 and establishing houses on the way. It seems very likely they would have passed through Gwynedd on route to Ireland as Llanfaes was at the time a major trading port on Ynys Môn, linking North Wales to both England and Ireland. If so, they would have had to seek permission to travel from Llewelyn ap Iowerth the powerful local prince of Gwynedd and this is likely the reason for the early establishment of a Franciscan friary here.
It was Madog ap Gwallter – a Franciscan friar based at Llanfaes friary around 1285 -who wrote the first surviving Nativity poem in Welsh…”Mab a’n Rhodded” (which appears in the Red Book of Hergest (Llyfyr Coch Hergest) along with other poems by him and stories from the Mabinogion.
Four lines of the poem, tightly worked in the spare cynghanedd form,
as originally set out in early Welsh are:
Ych ac acsen Arglwydd presen preseb piau,
A sopen wair yn lle cadair i’n Llyw cadau;
Pali ny myn, nid uriael gwyn ei ginhynnau,
Yn lle syndal yn ynghylch ei wal gwelid carpau.
( An ox and an ass, Lord of this world,
Their manger is his,
A bundle of hay instead of a cradle
For our Lord of Hosts.
No silk he wishes, no fine fabrics)
Are his swaddlings;
Instead of sandal round his bed
Were seen tatters.”
Madog ap Gwallter is named among the Beirdd y Tywysogion (the poets of the princes), or the Gogynfeirdd (early Welsh poets).He was a native of a place called Llanfihangel and though there are many such places in Wales, if he was part of the Franciscan community at Llanfaes, it is quite possible he was from the Llanfihangel located a few miles North East of Beaumaris…
Mab a’n Rhodded has been set to music for a SATB choir by Anglesey based composer Gareth Glyn and performed by Kana choir in Bangor Cathedral on 3rd October 2026 at 5pm during the Francis 800 celebration marking 800 years since the death of St Francis of Assisi.
Livestream recording at https://www.youtube.com/channel/UCWTENaNgnVYa5M7cx3sRr1A.
